خلاصه خبر بریکس میتواند با توسعه تجارت با کشورهایی مثل چین، هند و روسیه و استفاده از ارزهای محلی، بخشی از وابستگی ایران به دلار و فشار تحریمها را کاهش دهد. با این حال، مشکلاتی مانند انتقال پول، بیمه و تأمین مالی همچنان پابرجاست. بنابراین بریکس بیشتر یک مسیر جایگزین اقتصادی برای ایران است، نه راهحلی کامل برای تحریمها و جایگزینی دلار.
به گزارش همشهری آنلاین و پایگاه اطلاعرسانی دولت، همزمان با افزایش فشارهای تحریمی، محدودیتهای بانکی و اختلال در مسیرهای تجارت خارجی ایران، نقش بریکس در ایجاد مسیرهای جایگزین برای تجارت و انتقال پول بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. مقامهای اقتصادی ایران معتقدند توسعه استفاده از ارزهای محلی، اتصال نظامهای پرداخت و افزایش همکاری اقتصادی میان اعضای بریکس میتواند در بلندمدت بخشی از اثر تحریمها را کاهش دهد.
با این حال، بررسی عملکرد بریکس نشان میدهد این گروه با وجود برخورداری از وزن اقتصادی قابل توجه، هنوز به یک بلوک مالی و تجاری کاملا یکپارچه تبدیل نشده است.برای ایران نیز بریکس فعلا بیشتر از آنکه یک سپر اقتصادی کامل در برابر تحریم باشد، مجموعهای از مسیرهای جایگزین برای تجارت، پرداخت، تامین مالی و همکاری با کشورهایی مانند چین، هند و روسیه محسوب میشود.
بریکس چقدر بزرگ شده است؟
بریکس در ابتدا با حضور برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی شکل گرفت، اما طی سالهای اخیر اعضای جدیدی به این گروه اضافه شدهاند و وزن جمعیتی و اقتصادی آن افزایش پیدا کرده است. سیدعلی مدنیزاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، در اظهارات اخیر خود اعلام کرده است کشورهای عضو بریکس اکنون نزدیک به نیمی از جمعیت جهان را در اختیار دارند و حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان نیز در اقتصادهای عضو این گروه ایجاد میشود.
به گفته وزیر اقتصاد، این سهم در سالهای ابتدایی شکلگیری بریکس در حدود ۲۵ درصد بوده و افزایش آن به حدود ۴۰ درصد نشان میدهد اقتصادهای نوظهور طی سالهای گذشته سهم بیشتری از اقتصاد جهانی به دست آوردهاند. رشد بالای اقتصادهایی مانند چین و هند یکی از مهمترین عوامل افزایش وزن بریکس محسوب میشود. مدنیزاده معتقد است اگر روند رشد اقتصادی اعضای اصلی بریکس ادامه پیدا کند، طی سالهای آینده سهم این کشورها از تولید جهانی میتواند بیش از سطح فعلی افزایش یابد.
اما وزن اقتصادی بالا به تنهایی به معنای قدرت نهادی بالا نیست. یکی از چالشهای اصلی بریکس این است که کشورهای عضو از نظر سیاست خارجی، نظام مالی، روابط با آمریکا و ساختار اقتصادی تفاوتهای قابل توجهی با یکدیگر دارند.
تجارت بریکس به یک تریلیون دلار رسید
یکی از مهمترین نشانههای افزایش وزن بریکس، رشد تجارت میان اعضای این گروه است. براساس دادههای منتشرشده، تجارت کالایی میان کشورهای عضو بریکس از حدود ۸۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۳ به بیش از ۱.۱۷ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۴ افزایش پیدا کرده است. به این ترتیب حجم تجارت درون این مجموعه طی حدود دو دهه بیش از ۱۳ برابر شده است. با وجود این رشد، تجارت درون بریکس همچنان سهم محدودی از کل تجارت جهانی دارد. برآوردها نشان میدهد تجارت میان اعضای بریکس حدود ۵ درصد تجارت جهانی را تشکیل میدهد. بنابراین بریکس هنوز فاصله زیادی با مدلهایی مانند اتحادیه اروپا دارد که بخش بزرگی از تجارت اعضا در داخل همان بلوک انجام میشود.
وابستگی اعضا یکسان نیست
نکته مهم دیگر این است که وابستگی کشورهای عضو به بازار بریکس یکسان نیست. براساس آمارهای مطرحشده، کشورهایی مانند ایران، هند، روسیه و اتیوپی بیش از ۴۰ درصد بخشی از واردات خود را از سایر اعضای بریکس تامین میکنند. اما چین، با وجود آنکه بزرگترین اقتصاد بریکس و مهمترین بازیگر تجارت داخلی این گروه محسوب میشود، وابستگی بسیار کمتری به بازار کشورهای عضو دارد. این عدم توازن میتواند در آینده یکی از موانع شکلگیری یک نظام تجاری کاملا یکپارچه در بریکس باشد.
بریکس برای ایران بازار جدید است؟
برای ایران، عضویت در بریکس لزوما به معنای ورود به مجموعهای کاملا جدید از بازارهای صادراتی نیست. بخش مهمی از تجارت خارجی ایران پیش از عضویت رسمی در بریکس نیز با کشورهایی مانند چین، هند و روسیه انجام میشد. بنابراین یکی از مهمترین مزایای عضویت ایران در بریکس میتواند تسهیل و گسترش روابط اقتصادی موجود باشد. برای مثال چین طی سالهای گذشته یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران و یکی از اصلیترین خریداران نفت کشور بوده است. هند نیز پیش از تشدید تحریمهای نفتی آمریکا یکی از مشتریان مهم نفت ایران محسوب میشد.
وزیر اقتصاد نیز در اظهارات اخیر خود به همین مسئله اشاره کرده و گفته است ایران پیش از تشدید تحریمها حجم قابل توجهی از نفت خود را به هند صادر میکرد، اما بعد از افزایش فشارهای تحریمی این ظرفیت به مرور کاهش پیدا کرد. از نگاه دولت، گسترش همکاریهای بریکس میتواند زمینه احیای بخشی از این ظرفیتها را فراهم کند.
مهمترین پروژه بریکس چیست؟
یکی از مهمترین محورهای اقتصادی اجلاسهای اخیر بریکس، توسعه سیستمهای پرداخت مشترک و افزایش استفاده از ارزهای ملی بوده است. در شرایط فعلی کشورهای عضو بیش از آنکه روی ایجاد یک پول مشترک تمرکز داشته باشند، به دنبال آن هستند که تجارت میان خود را بدون وابستگی کامل به دلار و شبکه بانکی غرب انجام دهند. این موضوع برای کشورهایی مانند ایران و روسیه که با محدودیتهای مالی و تحریمهای بانکی مواجه هستند اهمیت بیشتری دارد. وزیر اقتصاد نیز تاکید کرده است که توسعه نظامهای پرداخت، استفاده از ارزهای محلی و تکمیل کریدورهای حملونقل میتواند بخشی از زیرساخت اقتصادی مورد نیاز اعضای بریکس را ایجاد کند.
ارزهای محلی جای دلار را میگیرند؟
استفاده از ارزهای محلی میتواند نیاز کشورها به دلار در برخی مبادلات تجاری را کاهش دهد. برای مثال اگر یک واردکننده ایرانی بتواند کالای مورد نیاز خود را از یک کشور عضو بریکس با ارز محلی همان کشور خریداری کند، نیاز به تبدیل پول به دلار کاهش پیدا میکند. همین اتفاق در حجم بالا میتواند بخشی از تقاضای تجاری برای دلار را کم کند.
اما مسئله اصلی این است که نقش دلار در اقتصاد جهانی فقط به تجارت کالا محدود نیست. دلار یکی از مهمترین ارزهای ذخیره بانکهای مرکزی جهان است. بخش قابل توجهی از معاملات کالاهای جهانی نیز همچنان با دلار قیمتگذاری میشود.
بازار اوراق قرضه آمریکا و بازارهای مالی این کشور نیز عمق بسیار بالایی دارند و همین مسئله باعث شده دلار همچنان یکی از مهمترین داراییهای امن در جهان باقی بماند. به همین دلیل افزایش استفاده از ارزهای محلی میتواند وابستگی برخی کشورها به دلار را کاهش دهد، اما به تنهایی برای کنار زدن دلار از اقتصاد جهانی کافی نیست.
دلارزدایی بریکس چقدر واقعی است؟
مقامهای بریکس طی سالهای گذشته بارها درباره کاهش وابستگی به دلار صحبت کردهاند، اما رویکرد همه اعضا در این زمینه یکسان نیست. برخی کشورها به دنبال افزایش استفاده از ارزهای داخلی هستند، اما لزوما هدف آنها تضعیف مستقیم دلار نیست. هند یکی از نمونههای مهم در این زمینه است. دهلی تمایل دارد هزینه مبادلات خارجی خود را کاهش دهد و سیستمهای پرداخت کشورهای مختلف به یکدیگر متصل شوند، اما همزمان روابط گسترده اقتصادی و سیاسی خود با آمریکا را نیز حفظ کرده است.
چین نیز در کنار رقابت اقتصادی و سیاسی با آمریکا همچنان سهم قابل توجهی از تجارت خود را با بازارهای غربی انجام میدهد. به همین دلیل حتی وزیر اقتصاد ایران نیز تاکید کرده است رفتار کشورهایی مانند هند و چین را نباید صرفا به عنوان یک پروژه مستقیم برای مقابله با دلار تحلیل کرد. در واقع بسیاری از اعضای بریکس بیشتر به دنبال افزایش منافع اقتصادی و کاهش آسیبپذیری خود در برابر نظام مالی بینالمللی هستند.
سیستم پرداخت بریکس چگونه کار میکند؟
یکی از ایدههای مطرحشده، اتصال سامانههای پرداخت داخلی کشورهای عضو است. هند و برزیل در حال حاضر از بزرگترین و پیشرفتهترین شبکههای پرداخت فوری در جهان برخوردارند. سامانه UPI هند و سامانه Pix برزیل طی سالهای اخیر رشد بسیار سریعی را تجربه کردهاند. برخی برنامههای بریکس به دنبال ایجاد ارتباط میان چنین زیرساختهایی هستند تا انتقال پول میان کشورهای عضو سریعتر، ارزانتر و با نیاز کمتر به بانکهای واسطه بینالمللی انجام شود.
اگر این پروژه توسعه پیدا کند، تجارت میان اعضا میتواند با وابستگی کمتری به شبکههای پرداخت تحت کنترل کشورهای غربی انجام شود. اما اجرای چنین سیستمی با موانع جدی روبهرو است. تفاوت در قوانین بانکی، محدودیتهای انتقال سرمایه، نوسانات نرخ ارز، عدم توازن تجاری و اختلافات سیاسی میان اعضا از مهمترین مشکلات این پروژه هستند.
بریکس تحریم ایران را حذف میکند؟
شاید مهمترین پرسش برای اقتصاد ایران این باشد که آیا عضویت در بریکس میتواند تحریمها را بیاثر کند؟ پاسخ کوتاه این است که بریکس میتواند بخشی از فشار تحریم را کاهش دهد، اما نمیتواند هزینه تحریم را به طور کامل از بین ببرد.
حتی زمانی که ایران بتواند با کشورهای عضو بریکس تجارت کند، همچنان مشکلاتی مانند هزینه انتقال پول، بیمه، حملونقل، تامین مالی و محدودیت دسترسی به بانکهای بینالمللی باقی میماند. تجربه تجارت ایران با چین نمونه روشنی از این وضعیت است. چین طی سالهای تحریم همچنان یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ایران باقی مانده است، اما تجارت با چین نیز بدون هزینه نبوده است.
ایران در برخی معاملات مجبور به استفاده از شبکههای مالی پیچیدهتر، تخفیفهای نفتی، واسطههای تجاری و روشهای غیرمتعارف تسویه شده است. بنابراین همکاری با چین باعث ادامه تجارت شده، اما تحریم را بیاثر نکرده است.
چین مهمترین مسیر ایران
در شرایط فعلی چین مهمترین نمونه از ظرفیت واقعی همکاریهای بریکس برای ایران محسوب میشود. براساس گزارشهای منتشرشده، تهران و پکن حتی در دورههای تشدید تحریمها از سازوکارهای مالی جایگزین و روشهایی نزدیک به تهاتر برای ادامه تجارت استفاده کردهاند. در برخی از این روشها درآمد حاصل از صادرات نفت ایران در چارچوبهای مالی مشخص برای خرید کالا از چین مورد استفاده قرار میگیرد.
چنین سازوکارهایی نیاز به انتقال مستقیم منابع مالی از طریق شبکههای بانکی غربی را کاهش میدهند. اما همین مدل نشان میدهد که بریکس در شرایط فعلی بیشتر از مسیر همکاریهای دوجانبه عمل میکند. یعنی به جای اینکه یک سیستم مالی واحد بریکس وجود داشته باشد، ایران با هر یک از کشورهای عضو باید سازوکارهای جداگانهای برای تجارت و پرداخت ایجاد کند.
روسیه و ایران تجربه مشابهی دارند
ایران و روسیه هر دو در سالهای اخیر با بخش قابل توجهی از تحریمهای مالی غرب مواجه بودهاند. همین موضوع باعث شده دو کشور بیش از گذشته به استفاده از ارزهای محلی و توسعه سازوکارهای پرداخت مستقیم علاقهمند شوند. وزیر اقتصاد نیز تاکید کرده است ایران و روسیه در حال حاضر بخشی از تجارت خود را با استفاده از ارزهای محلی و ابزارهای مالی جایگزین انجام میدهند. اگر چنین روابطی در سطح بیشتری از اعضای بریکس گسترش پیدا کند، میتواند نیاز کشورهای عضو به سیستمهای مالی غربی را کاهش دهد.
بانک توسعه بریکس چه میکند؟
یکی از ملموسترین نهادهای ایجادشده توسط بریکس، بانک توسعه جدید یا NDB است. این بانک با هدف تامین مالی پروژههای زیرساختی و توسعهای کشورهای عضو ایجاد شده است. طبق آمارهای منتشرشده، بانک توسعه جدید تا پایان ژوئن ۲۰۲۶ تامین مالی ۱۴۱ پروژه با ارزشی در حدود ۴۴ میلیارد دلار را تصویب کرده است. حدود ۲۵ میلیارد دلار از این منابع نیز پرداخت شده است.
این ارقام نشان میدهد بریکس توانسته یک نهاد مالی واقعی و مستقل ایجاد کند. با این حال، مقیاس فعالیت این بانک در مقایسه با حجم اقتصاد اعضای بریکس همچنان محدود است. از طرف دیگر عضویت در بریکس به معنای دسترسی خودکار به منابع بانک توسعه جدید نیست. برای ایران نیز این بانک هنوز به یک کانال گسترده و فعال برای تامین مالی پروژههای اقتصادی تبدیل نشده است.
اختلاف اعضا، بزرگترین مانع بریکس
یکی از مهمترین موانع تبدیل شدن بریکس به یک بلوک قدرتمند اقتصادی، اختلاف منافع کشورهای عضو است. چین و هند در بسیاری از حوزهها رقبای منطقهای محسوب میشوند. هند روابط اقتصادی گستردهای با آمریکا دارد. امارات نیز همزمان با عضویت در بریکس روابط امنیتی و اقتصادی گستردهای با غرب دارد.
برزیل نیز در بسیاری از موضوعات سیاست خارجی رویکرد متفاوتی نسبت به روسیه و چین دارد. به همین دلیل تصمیمگیری جمعی در بریکس پیچیدهتر از بلوکهایی است که اعضای آنها اهداف سیاسی و امنیتی نزدیکتری دارند. افزایش تعداد اعضا نیز این فرآیند را دشوارتر کرده است.
بریکس پیمان دفاعی نیست
موضوع مهم دیگری که درباره بریکس باید مورد توجه قرار گیرد این است که این گروه یک پیمان امنیتی یا نظامی نیست. عضویت در بریکس هیچ تعهدی برای دفاع از یکی از اعضا در برابر جنگ یا تحریم ایجاد نمیکند. واکنش اعضای بریکس به درگیریهای منطقهای نیز نشان داده است هر کشور در نهایت منافع ملی خود را در اولویت قرار میدهد. بنابراین ایران نمیتواند انتظار داشته باشد عضویت در بریکس به صورت خودکار به حمایت اقتصادی یا امنیتی تمام اعضا در شرایط بحران منجر شود.
اثر بریکس در کوتاهمدت چیست؟
بر اساس دیدگاه وزیر اقتصاد، مهمترین اثر بریکس برای ایران در کوتاهمدت احتمالا از مسیر دیدارهای دوجانبه و چندجانبه ایجاد خواهد شد. اجلاسهای بریکس فرصتی ایجاد میکنند تا ایران بتواند با مقامهای اقتصادی و سیاسی کشورهای عضو مذاکره کند و توافقهای جداگانهای در حوزه تجارت، انرژی، حملونقل و نظامهای پرداخت شکل دهد. بنابراین اثر کوتاهمدت بریکس را بیشتر باید در افزایش دسترسی دیپلماتیک و اقتصادی ایران به شرکای بزرگ جستوجو کرد.
اثر بلندمدت بریکس چیست؟
در بلندمدت تصویر متفاوت است. اگر پروژه اتصال نظامهای پرداخت اعضا توسعه پیدا کند، استفاده از ارزهای محلی افزایش یابد، بانک توسعه جدید نقش بزرگتری در تامین مالی بگیرد و کریدورهای حملونقل میان اعضا گسترش پیدا کنند، بریکس میتواند به یک شبکه اقتصادی مستقلتر تبدیل شود. در چنین شرایطی وابستگی اعضا به دلار و شبکه مالی غرب کاهش پیدا خواهد کرد.
این اتفاق برای کشوری مانند ایران که بخش بزرگی از محدودیتهای اقتصادی آن از کانال نظام مالی و بانکی اعمال میشود اهمیت زیادی دارد. اما تحقق چنین سناریویی نیازمند سالها همکاری و حل اختلافات میان اعضاست.
بریکس، شبکه است نه سپر
واقعیت امروز بریکس را میتوان میان دو نگاه متفاوت قرار داد. نگاه اول، این گروه را هسته اولیه یک نظم اقتصادی جدید میداند که در آینده میتواند بخشی از سلطه دلار و نهادهای مالی غرب را کاهش دهد. نگاه دوم معتقد است اختلاف منافع اعضا، وابستگی آنها به بازارهای جهانی و نبود ساختارهای مشترک قدرتمند اجازه نمیدهد بریکس به یک بلوک اقتصادی کاملا مستقل تبدیل شود. برای ایران احتمالا واقعیت جایی میان این دو دیدگاه قرار دارد.
بریکس میتواند مسیرهای بیشتری برای تجارت با چین، هند، روسیه و سایر اقتصادهای نوظهور ایجاد کند. استفاده از ارزهای ملی و توسعه نظامهای پرداخت جایگزین نیز میتواند بخشی از هزینههای ناشی از تحریم را کاهش دهد. اما عضویت در بریکس نمیتواند به تنهایی مشکلاتی مانند محدودیت دسترسی به بانکهای بزرگ، بیمه بینالمللی، فناوری، سرمایه خارجی و بازارهای جهانی را برطرف کند.
جمع بندی
در نتیجه، بریکس در شرایط فعلی برای ایران بیشتر یک شبکه اقتصادی جایگزین است تا یک سپر کامل در برابر تحریم. اگر زیرساختهای مالی این گروه در سالهای آینده توسعه پیدا کند، اهمیت آن برای اقتصاد ایران نیز بیشتر خواهد شد. اما تا آن زمان، بیشترین منفعت ایران از بریکس احتمالا از مسیر توافقهای دوجانبه، تجارت با ارزهای محلی، توسعه کریدورهای حملونقل و همکاری مستقیم با اقتصادهای بزرگ عضو این گروه به دست خواهد آمد.
سلب مسئولیت:مطالب منتشرشده در بخش اخبار بازارهای مالی رویال کلاب صرفاً جنبه اطلاعرسانی دارند و به منزله توصیه یا سیگنال خرید و فروش نیستند. مسئولیت هرگونه تصمیمگیری و سرمایهگذاری بر عهده کاربران است.
دیدگاهها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.
ارسال دیدگاه جدید